Waarom is schaamte zo moeilijk te herkennen en bespreekbaar te maken in therapie? En wat betekent dit voor EFT-therapeuten? We spraken met hem over zijn persoonlijke zoektocht, kernschaamte en de kunst om mensen te helpen verschijnen met wie ze werkelijk zijn.
De zoektocht naar een beter begrip van schaamte
Als EFT-trainer, supervisor en therapeut houdt Jef Slootmaeckers zich al jarenlang bezig met trauma en huiselijk geweld. In zijn werk kwam hij regelmatig schaamte tegen.
"Als het gaat over werkelijk geweld, is dat een heel schaamtegeladen onderwerp. Ik heb daar opleidingen over gegeven en over geschreven. En altijd kwam dat thema schaamte terug. Maar ik had een aarzeling om daarop in te gaan."
Tijdens een EFT-congres over schaamte werd hij opnieuw met het onderwerp geconfronteerd. Het bracht hem tot een confronterend inzicht: ook hijzelf vermeed schaamte in zijn therapeutische werk. Hij miste een kader, een landkaart en concrete handvatten om er klinisch mee aan de slag te gaan.
Het werd het begin van een zoektocht waarin hij zich jarenlang verdiepte in de literatuur en tegelijkertijd werkte met individuen, koppels en gezinnen die onder schaamte leden. Ook ging hij met cliënten in gesprek over hoe zij schaamte beleefden.
Wat hem daarbij fascineerde, was hoe sterk hun ervaringen overeenkwamen. Steeds opnieuw hoorde hij over een bijzonder pijnlijke ervaring die niet ging over wat iemand had gedaan, maar over wie iemand was. Het gevoel niet bij de wereld te horen.
Kernschaamte: niet wat je doet, maar wie je bent
Dat onderscheid vormt de kern van zijn boek. Jef maakt verschil tussen adaptieve schaamte en kernschaamte.
Adaptieve schaamte ontstaat wanneer iemand zich schaamt voor iets wat hij heeft gedaan. Volgens Jef is dat een gezond emotioneel proces. Als therapeut hoef je daar niet veel aan te veranderen, maar kun je vertrouwen op het proces van schaamte.
Bij kernschaamte ligt dat wezenlijk anders. Mensen worstelen niet met hun gedrag, maar met hun identiteit. Ze ervaren zichzelf als afwijkend, alsof er iets mis is met wie ze ten diepste zijn.
Hij gebruikt hiervoor de metafoor van een appel. Stel je een appel voor waarvan het klokhuis zich rot voelt. Die appel wil koste wat kost voorkomen dat zijn binnenkant zichtbaar wordt voor de andere appels in de fruitschaal.
Zo werkt ook kernschaamte. Mensen proberen hun buitenkant zo goed mogelijk aan te passen aan wat de omgeving van hen verwacht. Perfectionisme is daarbij een belangrijke strategie: als de buitenkant maar perfect is, hoeft niemand te zien wat er van binnen speelt.
Kernschaamte kan zich ook uiten in middelengebruik, verslavingen, gaming, zelfbeschadiging of agressie tegen zichzelf. Volgens Jef kan achter uiteenlopende vormen van menselijk lijden dezelfde angst schuilgaan: dat anderen zullen ontdekken wie je werkelijk bent en dat je er dan niet meer bij hoort.
Daarmee raakt schaamte aan wat hij belonging noemt: het fundamentele menselijke verlangen om ergens bij te horen. Hij herkent die pijn onder meer in verhalen over pesten, burn-out en mensen die zich door hun achtergrond of anders-zijn buitengesloten voelen.
Waarom therapeuten bij schaamte hun houvast kunnen verliezen
Voor therapeuten is kernschaamte volgens Jef moeilijk te herkennen. Ze kan een belangrijke drijfveer zijn achter de hulpvraag, terwijl ze tijdens de therapie grotendeels buiten beeld blijft.
EFT-therapeuten zijn gewend interactiecycli te volgen, patronen te herkennen en emoties toegankelijk te maken. Maar bij kernschaamte kan er iets subtiels gebeuren in het contact tussen cliënt en therapeut.
De therapeut begint aan zichzelf te twijfelen, voelt zich onzeker of raakt de houvast kwijt. De aandacht verschuift naar het eigen therapeutische handelen, terwijl de cliënt juist buiten beeld blijft.
Hij beschrijft hoe mensen die onder kernschaamte lijden een dynamiek kunnen creëren waarin hun diepste kwetsbaarheid verborgen blijft. Dat verklaart volgens hem waarom het werken met kernschaamte zo ingewikkeld kan zijn.
"De meest bedreigende trigger voor iemand met kernschaamte is zichtbaar worden. Wat doet psychotherapie? Mensen zichtbaar maken. Dáár is het spanningsveld."
In zijn boek omschrijft hij hoe dit diffuse proces helder en begrijpelijk gemaakt kan worden. Hiervoor geeft hij therapeuten taal en een kader om te herkennen wat er gebeurt. Als we het kunnen organiseren, geeft dat veiligheid en kunnen we ook echt helend werk gaan doen.
Schaamte hoeft niet te verdwijnen
Een belangrijke boodschap van Jef is dat schaamte niet simpelweg weggewerkt hoeft te worden. Schaamte hoort bij het mens-zijn en kan ook een gezonde functie hebben.
Het gaat er volgens hem om destructieve kernschaamte te transformeren naar adaptieve schaamte. Zodat mensen zich kunnen schamen voor wat er gebeurt of wat ze doen, zonder dat ze daarvoor hun identiteit hoeven af te wijzen.
Zijn hoop is dat EFT-therapeuten door het boek meer sensitief worden voor de pijn van mensen die ervaren dat ze niet bij de wereld horen. Dat ze meer afgestemd en ontvankelijk zijn voor die pijn.
Schaamte raakt ook de therapeut
Dat verlangen om erbij te horen speelt niet alleen bij cliënten. Ook therapeuten kunnen schaamte ervaren, bijvoorbeeld tijdens hun opleiding of supervisie. Feedback kan dan raken aan het gevoel niet goed genoeg te zijn.
Voor Jef ligt het antwoord opnieuw bij belonging: de ervaring dat je erbij hoort, ook wanneer je fouten maakt of onzeker bent. Daarom vindt hij veilige professionele gemeenschappen zo belangrijk: plekken waar je het gevoel hebt dat je erbij hoort, ook als je onzeker bent.
"De antidote op schaamtegevoelens is belonging."
Een omgeving waarin collega's laten voelen dat je niet alleen bent, helpt volgens hem om met schaamte om te gaan en te blijven groeien.
Van kernschaamte naar zijnstrots
Met zijn boek wil Jef uiteindelijk meer bereiken dan therapeuten handvatten bieden. Hij hoopt bij te dragen aan een samenleving die zich bewuster wordt van schaamte, zoals er de afgelopen jaren ook meer aandacht is gekomen voor trauma.
In zijn eigen woorden gaat het om een beweging van kernschaamte naar zijnstrots: van jezelf willen verbergen naar opnieuw durven verschijnen met wie je werkelijk bent.
Daarin ligt voor hem de onderliggende missie van zijn boek. Een samenleving waarin mensen zich welkom voelen en steeds meer ruimte krijgen om met hun unieke, ware zelf tevoorschijn te komen.
Schaamte in psychotherapie – De kunst van het verschijnen van Jef Slootmaeckers verscheen in september 2026 bij Pelckmans Uitgevers. Bestellen >
Masterclass EFT en schaamte – De kunst van het verschijnen
Wil je je verder verdiepen in het herkennen en behandelen van schaamte binnen EFT? Op 23 en 24 juni 2027 geeft Jef Slootmaeckers in Utrecht een tweedaagse masterclass over dit onderwerp. Met theoretische verdieping, ervaringsoefeningen en videomateriaal laat hij zien hoe je binnen EFCT, EFIT en EFFT met schaamte kunt werken. Wil je ook de masterclass volgen? Schrijf je in >