In de bijna tien jaar dat ik nu met Emotionally Focused Couple Therapy (EFCT) werk, is er één categorie casuïstiek die me telkens weer heeft laten struikelen: koppels waarin één partner een narcistische zelfbescherming laat zien (zelfbeschermingsmechanismen die het zelf beschermen tegen ervaringen van schaamte, kwetsbaarheid of vernedering). Dit zijn casussen die vaak een onbevredigende afloop namen door te eindigen in een conflict met mij, in radiostilte, of in de behandelkamer waarin alleen de partner nog zat. Dit is niet te wijten aan tekortkomingen van de EFT-methode, ook al denk ik dat we in het werk met EFT meer mogen begrenzen (daarover hieronder meer), maar aan dat ik te lang niet herkende waar ik eigenlijk naar keek. Deze bijdrage is een poging om met collega’s te delen waarin ik uit schade en schande wijs ben geworden. Want wie deze doelgroep niet herkent, kan onbedoeld meewerken aan een destructieve dynamiek.

Waarom deze cliënten bij ons in de kamer belanden

Mensen met een narcistische zelfbescherming zoeken zelden uit zichzelf psychologische hulp. Dat is geen toeval, hun vermijdend-afwijzende hechtingsstijl legt het probleem strak bij de ander. Waarom in therapie gaan als de fout niet bij jou ligt? De redenen om te veranderen liggen dan bij de partner, niet bij jouzelf. Maar deze cliënten hebben wél vaak partners, en partnerrelatieproblemen en zo komen ze bij ons terecht, niet omdat ze zelf willen, maar omdat de relatie op knappen staat. Dat is meteen de eerste red flag van deze casuïstiek: we behandelen iemand die geen behandelmotivatie heeft, in een setting die om kwetsbaarheid vraagt. Dit uitgangspunt is een negatieve voorspeller voor een geslaagde relatietherapie aangezien we uit onderzoek van Lambert (1992) en Sprenkle & Blow (2004) weten dat ongeveer 40% van het behandelresultaat wordt verklaard uit cliëntfactoren, zoals cliënt- én levensfactoren.

Alarmbellen

Wie oplet, ziet de signalen al vroeg in de behandeling. Uit mijn eigen praktijk destilleer ik de volgende alarmbellen:

• De hechtingsgeschiedenis blijft ongrijpbaar. Ogenschijnlijk is er weinig aan de hand, maar tussen de regels door hoor je dat de cliënt dingen heeft gemist. Doelgericht doorvragen levert echter zelden een helderder beeld op; integendeel, het verhaal blijft vlak en gesloten. Of -als we wel zicht krijgen op de hechtingsgeschiedenis- erkent de cliënt wel de strubbelingen uit het verleden, maar weigert (vaak onbewust) deze in verband te brengen met zijn/haar emotieregulatie- en hechtingsstrategie die impact heeft op de relatie in het hier en nu.

• Geen toegang tot de binnenwereld. Ook na het aangaan van de therapeutische alliantie, lukt het de cliënt niet naar binnen te kijken. Er is weinig tot geen taal voor de eigen beleving; irritatie en boosheid dienen als zelfbescherming met onzekerheid van de therapeut tot gevolg.

• Beperkte empathische capaciteit. De cliënt toont weinig mogelijkheid tot perspectiefneming, of deze blijft oppervlakkig en instrumenteel: begrip voor anderen wordt vooral ingezet wanneer het de eigen doelen dient. Dit bemoeilijkt zowel de hechtingsrelatie met de therapeut als het inzicht in de impact van het eigen gedrag op anderen, waardoor interventies gericht op mentaliseren in eerste instantie stuiten op onbegrip of weerstand. "Ik heb met niemand communicatieproblemen behalve met mijn partner” zijn typische uitspraken.

• De partner past zich aan. De aangepaste partners zeggen dingen als: "Ik blijf het moeilijk vinden om te zien wat mijn aandeel is, want ik voel me eigenlijk alleen maar gekwetst. Maar kennelijk is dat mijn blinde vlek, dan moet het wel aan mij liggen." De EFT-therapeut voelt de lijdensdruk van de aangepaste partner, maar ziet tegelijkertijd geen aanleiding voor psychologische hulp omdat de lijdensdruk (vooral) veroorzaakt wordt door de machtsuitoefening van de partner met narcistische zelfbescherming. Die discrepantie is op zichzelf al een signaal. Dat er wel hulp wordt gezocht voor de relatie, is mijns inziens vaak een teken dat de partner de narcistische collusie wil doorbreken en kan daarom juist worden gezien als psychologische hulpvraag: help me voor mezelf opkomen en mijn partner begrenzen.

• De minder gemotiveerde cliënt komt zonder overleg niet meer opdagen. Bij narcistische zelfbescherming verschuift de therapie van behandelruimte naar machtsmiddel.

Koud versus warm geweld

Toen ik EFT leerde, waren agressie en geweld nog een harde contra-indicatie. Tegenwoordig kijken we daar, mede dankzij het baanbrekende werk Vechten voor de liefde van Jef Slootmaeckers en Lieven Migerode, genuanceerder naar. Het cruciale onderscheid:

• Koud geweld: intiem terreur, coercive control. Voelt het contact met de desbetreffende partner koud en controlerend in je eigen buik? Dan is er sprake van een machtsdynamiek waarin EFT niet veilig is. Bescherming van partner en kinderen heeft dan de allerhoogste prioriteit.

• Warm geweld: situationeel koppelgeweld. Hier ligt de sleutel in het begrijpen van de hechtingspaniek: wat Slootmaeckers en Migerode niet voor niets 'vechten voor verbinding' noemen. Wanneer de verbinding met een dierbare wegvalt, slaat het zenuwstelsel alarm. Dat keurt het geweld niet goed, maar opent wél de weg naar de-escalatie in de therapiekamer.

Narcistische zelfbescherming met een structureel controlerend patroon valt in de eerste categorie: een vorm van intieme terreur dat niet incidenteel maar structureel en richtinggevend is voor de relatie. Dat is in eerste instantie vaak moeilijk te vatten. Cliënten presenteren zich als meegaand en gemotiveerd en er is vaak geen sprake van fysiek geweld. Bij fysiek geweld zijn we als therapeuten alert en eerder geneigd tot begrenzen. Terwijl de narcistische dynamiek ons juist verleidt om door te gaan, terwijl er geen bereidheid tot zelfreflectie is. Wat daarbij in het oog springt, is de asymmetrie in zelfreflectie. Waar de aangepaste partner geneigd is het eigen aandeel te onderzoeken - soms tot zelfverlies toe - is er bij de ander geen bereidheid om de eigen bijdrage onder ogen te zien. Dat is geen weerstand die met geduld overwonnen wordt, het is een structureel kenmerk van de zelfbescherming. Behandel je die asymmetrie als thema in de therapie, dan wordt de therapie zelf onderdeel van de dynamiek: de aangepaste partner krijgt nog een stem die zegt dat hij/zij moet kijken naar wat hij/zij doet, en de werkelijkheid zoals de ander die neerzet wordt daarmee bevestigd. De therapeut wordt dan, zonder dat te willen, de derde partij in het gaslighting patroon.

De hechtingsbril & begrenzing

Als er sprake is van narcistische zelfbescherming, is de kans dus groot dat we onderdeel worden van de dynamiek van het koppel, bijdragen aan instandhouding ervan of zelfs een instandhoudende factor worden. Daarom zijn grenzen noodzakelijk. De reden dat we het moeilijk vinden om te begrenzen in EFT komt voort uit het kijken met de hechtingsbril, de basis van ons werk. Onder de narcistische zelfbescherming zien - of vermoeden we in ieder geval - een kwetsbare kern. We zien het als onze taak om deze te ontmantelen omdat we weten dat juist dat de verbinding met de partner kan herstellen. Jef Slootmaeckers schrijft in zijn boek Schaamte in Psychotherapie: “In deze [EFT] benadering wordt narcisme niet opgevat als een vast persoonlijkheidskenmerk of moreel tekort, maar als een rigide regulatiestrategie die ontstaat wanneer kwetsbaarheid, afhankelijkheid en schaamte onvoldoende relationeel gedragen konden worden”. Hij maakt dan ook onderscheid tussen kernschaamte en defensieve trots. Hij schrijft hier verder het volgende over: “Waar kernschaamte ons doet verdwijnen - zich aanpassen, terugtrekken en onzichtbaar worden - doet defensieve trots ons naar voren treden. […] Beide strategieën kosten uiteindelijk relationele verbondenheid. Defensieve trots wordt problematisch wanneerhij, net als toxische schaamte, zijn adaptieve functie verliest doordat hij losraakt van relationaliteit en kwetsbaarheid. Zelfverheerlijking houdt iemand tijdelijk overeind, maar sluit tegelijk de deur naar echte nabijheid, wederkerigheid en groei.”

Als we zien dat cliënten in de kern kwetsbaar zijn, maar als we niet de kans krijgen om daar met ze naar te kijken, moeten we -ten behoeve van de partner- wel begrenzen en de therapeutische alliantie op het spel zetten. Dit kan bijvoorbeeld in het reflecteren op de paradox wat dit soort cliënten oproept. "Ik merk op dat je graag wil dat we aandacht hebben voor jou en hoe jij de dingen ziet en ervaart. Tegelijkertijd heb ik de indruk dat zodra ik contact probeer te maken met je binnenwereld, ik daar ook vandaan moet blijven." Of: "Ik wil er voor je zijn en je zien en horen, echter, ik probeer herhaaldelijk contact te krijgen met je, met je binnenwereld en dan word je boos en fel. Dat geeft mij het gevoel dat ik geen goede therapeut voor je ben en maakt me onzeker. Klinkt als iets wat tussen jullie ook wel eens gebeurt. Mogen we hiernaar kijken?" Als een cliënt weigert hiernaar te willen kijken, of er wel naar wil kijken en me opnieuw niet toelaat, is dat voor mij het punt om de therapie stop te zetten en individuele therapie voor te stellen. Ik leen graag de woorden van Lenny Rodenburg: "Ik begrijp waarom je doet wat je doet, maar in Nederland is dit gedrag strafbaar." Deze uitspraak doelt op geweld en ook al gaat narcistische zelfbescherming niet per se gepaard met geweld, moet de kern van onze houding denk ik hetzelfde zijn: begrijpen waar het gedrag vandaan komt, en er niettemin helder grenzen aan stellen.

De taak van de therapeut

Veel EFCT-therapeuten zijn -net als ik- systemisch en niet psychotherapeutisch geschoold en hebben weinig kennis en ervaring in het werken met narcisme. Juist omdat we deze doelgroep verhoudingsgewijs veel in de behandelkamer krijgen, denk ik dat er een drietal taken voor ons ligt.

Ten eerste: screenen. Door in de intakefase gericht te vragen naar uitingsvormen van escalatie, dwingend gedrag, agressie en geweld. Uiteraard proberen we ook toegang te krijgen tot iemands binnenwereld en gehechtheidsgeschiedenis. Daarnaast is het onze taak te reflecteren en evalueren en bij twijfel te verbreden door met collega’s te overleggen en/of samen te werken. Het is een complex proces waar waakzaamheid en zorgvuldigheid gevraagd is want het is zelden van het begin af aan een heldere zaak. Tegelijkertijd komen regelmatig koppels bij me die hun partners (in een wanhoopspoging om contact te krijgen) betichten van gaslighting waar dit niet per se het geval is. We hebben als relatietherapeuten ook de taak om partners in bescherming te nemen die door hun reactieve partners beschuldigd worden en onnodige vechtscheidingen te voorkomen.

Ten tweede: doorverwijzen. Mijn ervaring leert dat het -in het kader van grenzen stellenvaak noodzakelijk is om (een) voorwaarde(n) te stellen voor het al dan niet voortzetten van de relatietherapie. Praktisch zou dat kunnen betekenen dat ik de relatietherapie alleen voortzet als de partner met de narcistische zelfbescherming een eigen individueel behandeltraject aangaat, en dat daarover -met diens toestemming- overleg mogelijk is tussen de individuele behandelaar en mij. Die voorwaarde is iets anders dan wanneer de aangepaste partner zegt "je moet zelf in therapie". Dat verwijt zou door de partner met de narcistische zelfbescherming onmiddellijk worden afgezwakt tot weer een bewijs van hoe onredelijk zijn/haar partner is. De voorwaarde komt van de therapeut, betreft de therapie die op dat moment gaande is, en wordt ingevoerd als behandelvoorwaarde, niet als uitspraak over wie de cliënt is.

Ten derde: de partner beschermen. Door te laten zien dat dit gedrag allesbehalve alleen een relatieprobleem is. De partner die jarenlang de schuld op zich nam, verdient iemand die de onderliggende dynamiek expliciet benoemt. In deze zware casuïstiek vind ik het verbreden in intervisie en het inschakelen van een co-therapeut (zoals Jan Baars in mijn geval) een absolute voorwaarde. Ook al is er niet per se een indicatiestelling voor de aangepaste partners, is het daarom wel fijn als deze ook een individuele behandelaar heeft die helpt een veiligheidsnet te creëren en grenzen te stellen op het moment dat de relatietherapeut begrenst. Anders wordt de aangepaste partner wel erg kwetsbaar.

In deze casuïstiek kan de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling niet buiten beeld blijven omdat er bij deze koppels een reële mogelijkheid bestaat van structurele onveiligheid en de eventuele kinderen in het gezin onderdeel zijn van de situatie. De vijf stappen van de meldcode bieden hierin houvast.

Uit mijn eigen casuïstiek leerde ik dit op de harde manier. De koppels waarvan de afloop onbevredigend was, waren vrijwel zonder uitzondering de koppels waarin ik te lang bleef pogen de alliantie op te bouwen, terwijl ik de signalen al had gezien en vooral gevoeld, maar verklaarde vanuit de hoop dat de zelfbescherming zou verzachten zodra de veiligheid groeide. Die verklaring is niet alleen een inschattingsfout. Dit is ook de plek waar ons eigen aandeel in het systeem zichtbaar wordt, wat we het zelf van de therapeut noemen. Wie als kind van niet-responsieve ouders heeft geleerd dat verbinding iets is wat je moet verdienen -door je aan te passen, door te blijven uitleggen, door het nog één keer goed te doen- herkent in de afwijzende partner onbewust een oude opdracht. En dan gebeurt in de spreekkamer wat in de cyclus van het koppel al gebeurt: de therapeut gaat smeken om connectie met iemand die afwijzend blijft.

Zonder oordeel, maar ook zonder naïviteit

Schaamte zorgt ervoor dat we ons willen verstoppen en zwijgen. Dat geldt voor geweld, agressie en intieme terreur bij koppels, maar ook voor onze eigen mislukkingen als therapeut. Door deze moeilijke casuïstiek op tafel leggen, in intervisie, in opleidingen of publicaties, wordt begrenzen binnen een EFT relatietherapie mogelijk.

Onze taak is niet elk koppel bij elkaar te houden maar elk koppel goed te begeleiden: soms door te behandelen, soms door te verwijzen, en soms door de meest kwetsbare in de kamer te beschermen. En soms is het juist, ook als EFT-therapeut, professioneel om de behandeling ter discussie te stellen om de partner te laten zien dat dit niet alleen in de relatie gebeurt. Dan zijn de trajecten die in bijna 10 jaar onbevredigend eindigen geen falen meer, maar leergeld dat zich uitbetaalt.

Nina Oudshoorn, 30 oktober 2026

Bronnen

Slootmaeckers, J., Migerode, L., & De Loof, L. (2020). Vechten voor de liefde. LannooCampus

Slootmaeckers, J. (2026). Schaamte in psychotherapie: De kunst van het verschijnen. Pelckmans Uitgevers

Lambert (1992), in Norcross & Goldfried, Handbook of Psychotherapy Integration

Sprenkle & Blow (2004), JMFT, 30, 113–130; Sprenkle, Davis & Lebow (2009), Common Factors in Couple and Family Therapy